Năng lực cứu hộ

Một cá thể động vật hoang dã được đưa về cơ sở cứu hộ an toàn mới chỉ là bước khởi đầu của một quá trình dài, từ kiểm tra, điều trị, chăm sóc, phục hồi và đánh giá khả năng trở lại tự nhiên. Với yêu cầu ngày càng cao của công tác bảo tồn, năng lực cứu hộ vì thế không chỉ được quyết định bởi khả năng tiếp nhận động vật, mà còn ở đội ngũ chuyên môn, cơ sở vật chất, nguồn lực tài chính, quy trình kỹ thuật và khả năng phục hồi cá thể theo đúng mục tiêu bảo tồn.

Tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, những yếu tố này đang từng bước được hoàn thiện, tạo nền tảng để công tác cứu hộ động vật hoang dã được triển khai ngày càng bài bản, góp phần thực hiện hiệu quả nhiệm vụ quản lý, bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học.

Hệ thống cơ sở vật chất phục vụ cứu hộ

Nhằm đáp ứng yêu cầu tiếp nhận, cứu hộ động vật hoang dã, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã đầu tư xây dựng hệ thống cơ sở vật chất phục vụ công tác cứu hộ tương đối đồng bộ trên diện tích 86.114m², gồm khu hành chính, khu cách ly kiểm dịch, khu giải phẫu điều trị, khu chăm sóc nuôi dưỡng, khu phục hồi chức năng và khu nhân giống động vật.

Trong đó, khu giải phẫu điều trị có diện tích 60m², bao gồm phòng giải phẫu, phòng để dụng cụ thú y và phòng bảo quản thuốc. Khu cách ly kiểm dịch được bố trí các khu vực nuôi phù hợp với từng nhóm loài như thú nhỏ, móng vuốt, linh trưởng và bò sát. Khu chăm sóc, nuôi dưỡng có hệ thống chuồng dành cho nhiều nhóm động vật như rùa; thú nhỏ; các loài bò sát như Trăn, Kỳ đà; thú móng vuốt; voọc, vượn và các loài linh trưởng; chim; chim Hồng hoàng và chim mỏ sừng; khu nuôi thú lớn dành cho 07 cá thể Hổ Đông Dương.

Khu cứu hộ và phục hồi tập tính hoang dã các loài chim

Các khu vực được bố trí phù hợp với đặc điểm sinh học của từng nhóm loài, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình điều trị, chăm sóc và phục hồi tập tính sinh thái cho động vật cứu hộ. Hệ thống chuồng trại được thiết kế bảo đảm an toàn, vệ sinh đồng thời hạn chế sự tác động của con người trong quá trình phục hồi của động vật.

Khu vực chuồng nuôi cá thể Hổ Đông Dương

Bên cạnh đó, các khu nuôi bán hoang dã được xây dựng với diện tích phù hợp, có điều kiện sinh cảnh tương đồng với sinh cảnh phân bố của loài, giúp động vật từng bước thích nghi với môi trường rừng trước khi được tái thả. Đây là yếu tố quan trọng góp phần nâng cao khả năng tái hòa nhập với môi trường tự nhiên của các cá thể sau cứu hộ.

Đối với nhóm động vật có yêu cầu chăm sóc đặc thù như Hổ Đông Dương, ngày 17/3/2025, Uỷ ban nhân dân tỉnh Quảng Bình đã phê duyệt Dự án đầu tư xây dựng công trình “Hàng rào khuôn viên và các hạng mục phụ trợ khu nuôi cứu hộ các cá thể Hổ tiếp nhận từ Vườn Quốc gia Pù Mát” tại Quyết định số 745/QĐ-UBND. Công trình nhằm đồng bộ, hoàn thiện cơ sở hạ tầng thiết yếu đảm bảo đạt chuẩn cơ sở bảo tồn động vật hoang dã; tạo nên khu cách ly an toàn, thuận lợi cho việc nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ và tạo môi trường phù hợp với đặc tính của loài Hổ; nâng cao chất lượng công tác bảo tồn.

Cùng với hệ thống cơ sở hiện có, Cơ sở bảo tồn động vật hoang dã Phong Nha - Kẻ Bàng được thành lập và đưa vào hoạt động theo Quyết định số  406/QĐ-UBND-GCN ngày 01/3/2023 của UBND tỉnh Quảng Bình đã góp phần quan trọng trong việc nâng cao năng lực cứu hộ của Vườn Quốc gia. Với chức năng nuôi, trồng loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ và cứu hộ động vật hoang dã, Cơ sở bảo tồn động vật hoang dã Phong Nha - Kẻ Bàng không chỉ nâng cao khả năng tiếp nhận và xử lý số lượng lớn cá thể trong cùng thời điểm mà còn cải thiện đáng kể điều kiện chăm sóc, theo dõi và phục hồi tập tính sinh thái của động vật. Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác cứu hộ, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công tác bảo vệ động vật hoang dã trên địa bàn.

Cơ sở bảo tồn động vật hoang dã Phong Nha - Kẻ Bàng

Đội ngũ cán bộ chuyên môn

Năng lực cứu hộ của Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng còn được khẳng định thông qua đội ngũ cán bộ kỹ thuật có chuyên môn trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học. Hiện có 09 nhân sự thường xuyên tham gia trực tiếp hoặc hỗ trợ công tác chuyên môn, gồm cán bộ quản lý, cán bộ kỹ thuật, nhân viên chăm sóc và bảo vệ.

Đội ngũ cán bộ được đào tạo ở nhiều lĩnh vực liên quan đến cứu hộ và bảo tồn như thú y, chăn nuôi thú y, lâm nghiệp, quản lý tài nguyên rừng và địa lý môi trường. Trong đó, cán bộ thú y giữ vai trò nòng cốt trong kiểm tra sức khỏe, chẩn đoán, điều trị, chăm sóc dinh dưỡng và theo dõi quá trình phục hồi của động vật sau cứu hộ.

Để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao, cán bộ của Vườn thường xuyên được tham gia các chương trình đào tạo, tập huấn nâng cao năng lực do các cơ quan chuyên môn và các tổ chức bảo tồn trong nước, quốc tế tổ chức. Qua đó, đội ngũ từng bước cập nhật kiến thức, kỹ thuật mới và nâng cao khả năng xử lý các tình huống phát sinh trong quá trình cứu hộ.

Bác sỹ thú y của Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển sinh vật được các chuyên gia tập huấn

Bên cạnh lực lượng thường xuyên, hoạt động cứu hộ còn nhận được sự hỗ trợ về chuyên môn, kỹ thuật và đào tạo từ các chuyên gia, cán bộ kỹ thuật của các tổ chức, đơn vị có kinh nghiệm trong lĩnh vực bảo tồn động vật hoang dã, trong đó có Tổ chức Động vật Châu Á (AAF), Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên và Phát triển (CCD) cùng các tổ chức bảo tồn, cơ sở cứu hộ động vật hoang dã trong nước, các Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã của Việt Nam. Nguồn nhân lực này hỗ trợ chăm sóc, điều trị, phục hồi sức khỏe và tập tính hoang dã, đồng thời tham gia nghiên cứu tập tính, đánh giá khả năng tái hòa nhập với môi trường tự nhiên của động vật trước khi tiến hành tái thả.

Nguồn lực tài chính - nền tảng bảo đảm hoạt động cứu hộ

Bên cạnh nhân lực và cơ sở vật chất, nguồn lực tài chính là điều kiện quan trọng để hoạt động cứu hộ được duy trì thường xuyên. Kinh phí thực hiện công tác cứu hộ được huy động từ nhiều nguồn theo quy định của pháp luật, trong đó ngân sách nhà nước là nguồn lực chủ yếu, được cấp hằng năm từ nguồn kinh phí không tự chủ.

Bên cạnh đó, nguồn thu dịch vụ môi trường rừng của Ban Quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng được bố trí, hỗ trợ hằng năm cho các hoạt động cứu hộ, bảo tồn động vật, thực vật, góp phần bổ sung nguồn lực thực hiện nhiệm vụ bảo tồn đa dạng sinh học gắn với quản lý, bảo vệ rừng.

Nguồn kinh phí xã hội hóa cũng là nguồn hỗ trợ thiết thực cho công tác cứu hộ và chăm sóc động vật, được sử dụng chủ yếu để chăm sóc, nuôi dưỡng 07 cá thể Hổ Đông Dương. Nguồn hỗ trợ này đến từ các doanh nghiệp, công ty du lịch có hoạt động kinh doanh tại Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Việc kết hợp các nguồn lực tài chính góp phần duy trì ổn định hoạt động chăm sóc, điều trị, phục hồi và tái thả động vật hoang dã.

Quy trình cứu hộ - hướng đến mục tiêu đưa động vật trở lại tự nhiên

Tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, công tác cứu hộ động vật hoang dã được triển khai theo quy trình từ tiếp nhận, kiểm tra, cách ly, điều trị, chăm sóc, phục hồi đến tái thả.

Quy trình cứu hộ động vật hoang dã

Khi tiếp nhận các cá thể động vật hoang dã do chính quyền và cơ quan chức năng các địa phương bàn giao, cán bộ chuyên môn tiến hành kiểm tra, đánh giá tình trạng ban đầu để xác định phương án chăm sóc và điều trị phù hợp.

Các cá thể sau khi kiểm tra, đánh giá sức khỏe ban đầu sẽ được đưa vào khu cách ly để theo dõi, phòng ngừa dịch bệnh và chăm sóc, điều trị thú y khi cần thiết. Sau giai đoạn cách ly, động vật được chuyển đến khu chăm sóc, nuôi dưỡng phù hợp với đặc điểm từng loài. Trong quá trình này, các biện pháp chăm sóc dinh dưỡng, ghép đàn, làm giàu môi trường, nâng cao phúc lợi động vật và phục hồi tập tính được triển khai phù hợp nhằm giúp động vật phục hồi thể trạng, tập tính hoang dã và khả năng thực hiện các hành vi sinh tồn tự nhiên.

Sau quá trình chăm sóc và phục hồi, những cá thể động vật hoang dã đáp ứng các điều kiện về sức khỏe và khả năng thích nghi sẽ được tái thả về môi trường rừng tự nhiên phù hợp theo đúng quy trình và quy định của pháp luật, bảo đảm các cá thể được trở lại sinh cảnh tự nhiên an toàn.

Thả Cầy vòi mốc về môi trường tự nhiên

Trong năm 2025 và 6 tháng đầu năm 2026, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã tổ chức 06 đợt tái thả, đưa 236 cá thể động vật hoang dã trở về môi trường tự nhiên. Con số này cho thấy hiệu quả của quy trình cứu hộ, bởi giá trị của công tác cứu hộ không chỉ được thể hiện ở khả năng tiếp nhận và chăm sóc mà hướng đến mục tiêu cuối cùng là phục hồi để động vật có thể trở lại tự nhiên.

Tăng cường hợp tác và ứng dụng khoa học - công nghệ trong cứu hộ

Để nâng cao hiệu quả hoạt động cứu hộ sinh vật, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng luôn chú trọng tăng cường hợp tác với các cơ quan chuyên môn, cơ sở nghiên cứu và các tổ chức liên quan trong lĩnh vực cứu hộ động, thực vật hoang dã.

Hiện Ban Quản lý Vườn đang thỏa thuận hợp tác với Tổ chức động vật Châu Á (AAF), Trung tâm bảo tồn thiên nhiên và phát triển (CCD), Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Hà Nội, Trung tâm bảo tồn động vật hoang dã Nước Việt (FOUR PAWS Viet); đồng thời tham gia mạng lưới cứu hộ động vật hoang dã Việt Nam. Thông qua các chương trình hợp tác, cán bộ kỹ thuật của Vườn Quốc gia có điều kiện trao đổi kinh nghiệm, tham gia đào tạo, tập huấn và tiếp cận các phương pháp, kỹ thuật mới trong việc tiếp nhận, chăm sóc, chẩn đoán, điều trị và phục hồi sức khỏe cho động vật hoang dã.

Phối hợp với Trung tâm bảo tồn động vật hoang dã Nước Việt (FOUR PAWS Viet) và Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển (CCD) kiểm tra sức khỏe định kỳ cho Hổ Đông Dương

Song song với hợp tác chuyên môn, khoa học - công nghệ trong công tác cứu hộ từng bước được triển khai, ứng dụng trong việc theo dõi tình trạng sức khỏe, quản lý hồ sơ cá thể, chăm sóc, nuôi dưỡng và phục hồi tập tính. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số về động vật cứu hộ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, phục vụ công tác nghiên cứu, thống kê và hoạch định hoạt động cứu hộ, bảo tồn trong thời gian tới.

Với cơ sở vật chất từng bước hoàn thiện, đội ngũ chuyên môn được củng cố, quy trình cứu hộ ngày càng bài bản, nguồn lực tài chính được bảo đảm, cùng sự hỗ trợ của các đối tác và ứng dụng khoa học - công nghệ, năng lực cứu hộ tại Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng ngày càng được nâng cao, hoạt động cứu hộ đang trở thành một mắt xích quan trọng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Phong Nha - Kẻ Bàng. Bởi giá trị của công tác cứu hộ không chỉ nằm ở việc cứu một cá thể khỏi nguy hiểm mà quan trọng hơn là phục hồi để cá thể ấy có thể trở lại môi trường sống tự nhiên. Mỗi cá thể được trở về đúng sinh cảnh là thêm một đóng góp cho hành trình gìn giữ sự sống và những giá trị đa dạng sinh học của Di sản thiên nhiên thế giới - Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Vĩnh Lệ